Ngọc khả toái nhi bất khả cải kỳ bạch; trúc khả phần nhi bất khả hủy kỳ tiết
(Ngọc dẫu vỡ vẫn không đổi sắc trong; trúc dẫu cháy vẫn không mất tiết thẳng.)
Nhân đọc Phẩm Tam Quốc của Dịch Trung Thiên, nghĩ về việc tại sao Quan Vũ lại được người Hoa thờ cúng nhiều như vậy.
Trong nhiều cửa tiệm của người Hoa, tượng Quan Công thường không tạo cảm giác cầu an dễ dãi. Bên canh Phật Di Lặc với cái bụng tròn to và khuôn mặt luôn tươi cười vô lo, Quan Công với thanh đao lớn, đôi mắt nhíu lại và khuôn mặt dữ dằn là sự tương phản trái ngược. Và những người cầu cúng ông sẽ phải đối mặt trước những câu hỏi âm thầm: bạn có giữ tín hay không, có nghĩa khí không, có dám chấp nhận hy sinh khi cần thiết không?
Và ở điểm này, vai trò của Quan Công khác nhiều vị thần dân gian. Ông không chỉ ban phúc. Ông làm chứng.
Từ một võ tướng chết trong thất bại, Quan Vũ bước vào đời sống Á Đông như một vị thánh của lời thề. Kinh Châu mất, Mạch Thành bị vây, thế cờ Thục Hán rạn vỡ, đời ông khép lại không phải trong hào quang chiến thắng mà trong đoạn kết cay đắng của một danh tướng chủ quan, cứng cỏi và có phần thiếu tỉnh táo chính trị. Nhưng văn hóa dân gian không nhất thiết thờ người thắng cuối cùng. Nó còn thờ, và thường thờ nhiều hơn, là những người thất bại, những kẻ chết oan hay những ai tin và đau đáu về một điều gì đấy…Quan Vũ không giữ được Kinh Châu, nhưng trong trí tưởng tượng của nhiều thế hệ, ông giữ được phần khó giữ hơn: nghĩa khí khi sinh mạng đã bị đặt lên bàn cân.
Câu nói thường được gán cho ông như một lời cuối trước khi bị bắt và bị chém đầu trong Tam quốc diễn nghĩa: “Ngọc khả toái nhi bất khả cải kỳ bạch; trúc khả phần nhi bất khả hủy kỳ tiết” vì thế có sức nặng vượt khỏi một lời thoại văn chương. Ngọc có thể vỡ mà không đổi sắc trắng; trúc có thể cháy mà không mất đốt thẳng. Đó là một tuyên ngôn đạo đức của một kẻ sống trong thời cuộc đảo điên, nơi dường như không có một sự neo giữ nào của đạo đức và lý trí con người. Đó cũng là một đường ranh: có những thứ con người không đem ra mặc cả, kể cả khi sự sống đã thành cái giá cuối cùng.
Nếu đọc Quan Vũ theo ngũ đức của Nho Giáo (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) thì Quan Vũ là một hình tượng rất thiếu toàn vẹn. Cái nhân của ông không rộng theo kiểu yêu thương thiên hạ, mà gắn với những món nợ cụ thể trong đời sống thời loạn. Ai từng có ân thì phải nhớ, ai đã là huynh đệ thì không bỏ, ai đã nhận làm chủ thì không phản. Chuyện Hoa Dung đạo, dù thuộc văn học nhiều hơn sử học, chạm đúng mạch ấy: Quan Vũ tha Tào Tháo vì không thể xóa sạch ân cũ chỉ vì lúc này, y là kẻ thù của ta. Chữ nhân của Vũ, thật ra cũng gần với chữ nghĩa hơn.
Và chính chữ nghĩa mới là nơi Quan Vũ trở thành Quan Công. Ở Tào doanh, ông được trọng đãi bằng chức tước, vàng bạc, ngựa quý và sự kính trọng của Tào Tháo, một đối thủ đủ lớn để bất kỳ võ tướng nào cũng phải cân nhắc. Khi biết Lưu Bị còn sống, ông rời đi. Lựa chọn ấy đáng kể chính vì Tào có ân; nếu Tào bạc đãi, chuyện rời đi sẽ quá dễ. Ở đây, đạo đức của Quan Vũ căng lên giữa hai món nợ: ân với Tào và nghĩa với Lưu.
Chính phẩm chất ấy làm Quan Vũ hấp dẫn trong những xã hội luôn sợ lòng người đổi màu. Thời Tam Quốc là thời của kết minh và phản minh, hàng phục và trá hàng, danh nghĩa và lợi ích xoắn vào nhau. Lã Bố phản Đổng Trác. Tào Tháo giết cả nhà Lã Bá Sa, Lưu Bị cướp đất Lưu Chương…. Nhưng người ta càng quen với sự linh hoạt của kẻ khôn ngoan thì lại càng cần một hình tượng không thay đổi. Quan Công, trong trí nhớ dân gian, là người đứng im ấy: mặt đỏ, mắt nghiêm, tay giữ đao, lòng không chuyển.
Nhưng phẩm chất làm ông cao lên cũng kéo theo bi kịch. Một người quá nặng nghĩa thường khó mềm; một người quá tin vào khí tiết của mình dễ xem nhẹ sự uyển chuyển của chính trị và không hiểu được sự nông sâu của những mưu cơ.
Quan Vũ giữ lễ rất nghiêm với những quan hệ ông công nhận: với Lưu Bị là quân thần và huynh đệ, với lời thề là ràng buộc cả đời, với Tào Tháo là món nợ không thể vờ quên. Hình tượng ông cầm đuốc đứng trước cửa phòng chị dâu cả đêm, có thể là câu chuyện bịa đặt nhưng đó là một minh họa điển hình của con người giữ lễ theo đạo Nho giáo. Nhưng lễ trong chính trị còn là khả năng ứng xử với người mình không ưa. Cách đối xử đầy ngạo mạn của Quan Vũ với Tôn Quyền cho thấy ông không có sự uyển chuyển của một chính trị gia và sự khiêm cung của người quân tử. Bùi Tùng Chi chú về ông trong Tam Quốc Chí “Vũ khéo đối xử với sĩ tốt mà kiêu ngạo với sỹ đại phu, Phi yêu kính người quân tử mà không thương xót kẻ tiểu nhân” là nói lên sự thiếu trọn vẹn về lễ (và cả nhân) của hai mãnh tướng phe Thục Hán vậy. Và dù được khen ngợi về việc ứng xử với sĩ tốt nhưng nếu xét tới việc khi Vũ thất trận, hầu hết tướng sĩ đều bỏ ông mà hàng giặc, chỉ còn đâu đó hơn 10 kỵ binh theo ông, cũng nói lên sự khiếm khuyết nào đấy trong cách đối xử với sĩ tốt của ông. Lấy ví dụ, so với Gia Cát Đản, khi thất trận có mấy trăm thủ hạ theo Đản đều không hàng mà chịu chém dù bản thân Đản đã bị giết trước đó.
Về trí, Quan Vũ đủ tài để làm danh tướng, đủ uy để trấn một phương, đủ dũng để khiến đối thủ dè chừng. Thời Lưu Bị cầm quân, nếu cất riêng một đạo quân cho người khác thì Quan Vũ luôn là người được ủy thác. Nhưng người giữ Kinh Châu phải hiểu được cả Tào Ngụy ở phía bắc lẫn Đông Ngô ở phía đông; phải hiểu rằng tham vọng của đồng minh nhiều khi nguy hiểm không kém sức ép của kẻ địch. Quan Vũ nhìn quá thẳng về phía trước mà khinh nhờn phía sau. Mạch Thành vì thế không chỉ là bi kịch anh hùng sa cơ, mà còn là bài học về giới hạn của khí phách khi thiếu tỉnh táo chính trị.
Cuối cùng, chữ tín đưa Quan Vũ ra khỏi địa hạt của lịch sử và tiểu thuyết bước vào cửa hàng, hội quán, bang hội và đời sống thương nhân. Trong buôn bán, nhất là trong cộng đồng Hoa kiều xa quê, chữ tín không phải trang sức đạo đức; nó là điều kiện sinh tồn. Người ta dựa vào họ hàng, đồng hương, bạn buôn, hội quán, lời hứa và danh dự. Đặt tượng Quan Công trong không gian làm ăn vì thế không chỉ để cầu tài, mà còn để tự răn: lợi nhuận không được nuốt mất danh dự, giao kết không được thành trò lừa, người cùng hội cùng thuyền không được phản nhau khi gặp gió ngược.
Rõ ràng, Quan Vũ không phải là người toàn vẹn ngũ đức. Thế nhưng, chính thất bại và sự thiếu toàn vẹn của Vũ lại là điều khiến hình tượng ông có sức sống lâu dài hơn. Một Quan Vũ khôn ngoan hơn, thỏa hiệp tốt hơn, sống lâu hơn, có thể đã thành một công thần lớn trong sử sách, nhưng mọi nghị lễ có tính tôn giáo thì đều cần có sự hiến tế.
Từ đó sinh ra nhiều tầng Quan Vũ của hậu thế. Quan Công là hình tượng gần dân nhất, bước ra khỏi Tam quốc diễn nghĩa để vào cửa tiệm, nhà riêng, hội quán, phim ảnh và tranh tượng bình dân. Quan Đế là Quan Vũ đã được đế chế hóa, được các triều đại phong kiến nâng thành thần linh của trung nghĩa, trật tự và quyền uy. Võ Thánh đặt ông đối ứng với Khổng Tử như Văn Thánh: một bên gìn giữ đạo học và lễ nhạc, một bên gìn giữ võ đức và khí tiết. Sự nâng cấp ấy cho thấy xã hội truyền thống không chỉ cần người cai trị thành công; nó còn cần những biểu tượng canh giữ ranh giới đạo đức.
Vai trò của Quan Công trong giới thương nhân xuất phát từ một nền tảng rất thực. Thương mại của người Hoa, nhất là trong các mạng lưới di dân, dựa nhiều vào họ hàng, đồng hương, hội quán, bạn buôn, lời hứa và danh dự. Khi luật pháp thiếu vắng hoặc chưa đủ mạnh, chữ tín trở thành vốn liếng- hay nói theo ngôn ngữ của kinh tế học thể chế hiện đại thì đó là “vốn xã hội” (social capital). Quan Công vì thế không đơn thuần là thần tài ban lộc mà còn là thần của giao kết. Đặt tượng ông trong cửa hàng là đặt ra một sự cam kết với bạn hàng, khách hàng và với chính mình rằng lợi nhuận không được nuốt mất danh dự, hợp tác không được biến thành trò lừa, và những người cùng hội cùng thuyền không được phản nhau khi gặp cơn gió ngược.
Ở Đông Nam Á, Quan Công đi theo bước chân người Hoa xuống phương Nam, theo thuyền buôn, phố chợ, hội quán, bang hội đồng hương và mạng lưới thương mại. Tại Chợ Lớn, Bangkok, Penang, Singapore, Jakarta hay Manila, ông không chỉ là nhân vật Tam Quốc được yêu thích, mà là một mảnh quê hương mà người Hoa mang theo mình khi vượt biển. Trong khói hương hội quán, Quan Công giúp cộng đồng tự nhận ra nhau giữa đất khách, làm chứng cho lời hứa, giữ kỷ luật của nhóm, và trấn an nỗi bất an của những người phải sống bằng lòng tin.
Cũng có một điều rất đáng chú ý: Quan Công được thờ bởi nhiều nhóm khác nhau, đôi khi còn đối nghịch nhau. Nhà nước thích ông vì chữ trung và ông cũng là thần hộ mệnh của giới cảnh sát người Hoa. Thương nhân thích ông vì chữ tín. Người luyện võ thích ông vì võ đức. Bang hội thích ông vì nghĩa huynh đệ. Người bình dân thích ông vì uy lực trấn tà. Người di cư thích ông vì ông đem lại cảm giác cộng đồng có một vị thần chung chứng giám.
Để hiểu thấu đáo hiện tượng Quan Đế, không thể không đặt nó trong tương quan với các trường hợp thần hóa võ tướng tương tự, đặc biệt là Trần Hưng Đạo (1228–1300) trong văn hóa Việt Nam và Nhạc Phi (1103–1142) trong văn hóa Trung Hoa.
Đối sánh trên thang ngũ thường, nếu Quan Vũ là hình mẫu thiên lệch – cực mạnh ở nghĩa, tín nhưng yếu ở trí và hẹp ở nhân – thì Trần Hưng Đạo gần với mẫu cân bằng.
Về nhân, Trần Hưng Đạo tha thứ và hòa giải với Trần Quang Khải bằng nghi thức tắm chung nổi tiếng tại bến Bình Than, gạt bỏ hiềm khích nội bộ hoàng tộc vì nghĩa lớn quốc gia; ông cũng dùng người không phân biệt xuất thân, đưa Phạm Ngũ Lão từ người đan sọt thành tướng quốc, Yết Kiêu và Dã Tượng từ thân phận nô bộc thành tướng tâm phúc. Đây là nhân theo nghĩa "ái nhân" mà Khổng Mạnh đề cao, vượt xa lòng nhân chọn lọc của Quan Vũ.
Về nghĩa, hai người đều xuất sắc nhưng khác nội hàm: nghĩa của Quan Vũ là nghĩa với chủ nhân và anh em kết nghĩa, trong khi nghĩa của Trần Hưng Đạo là nghĩa với quốc gia, được thử thách khi ông đặt nghĩa nước lên trên di mệnh báo thù của cha là Trần Liễu.
Về lễ, Trần Hưng Đạo giữ phép quân thần chặt chẽ ngay cả khi nắm thực quyền binh bị, không vướng vào nghi kỵ với hai vua Thánh Tông, Nhân Tông, đối xử hòa nhã và thậm chí chịu nhẫn nhục trước sứ giả Sài Thung nhà Nguyên, hoàn toàn không có những thất thố ngoại giao kiểu Quan Vũ.
Khoảng cách lớn nhất là về trí: Trần Hưng Đạo là tác giả “Binh thư yếu lược” và “Hịch tướng sĩ”, người đề ra chiến lược "thanh dã" và "lấy đoản binh chế trường trận" trước đại quân Nguyên Mông để có thể chiến thắng đạo quân bách chiến bách thắng, lừng danh thế giới.
Về tín, hai người ngang ngửa, đều giữ trọn lời hứa với chủ nhân và với chính mình. Nói khái quát, Quan Vũ là biểu tượng của hai phẩm chất tột đỉnh trên nền tảng đạo đức cá nhân, còn Trần Hưng Đạo là biểu tượng của sự hoàn thiện tương đối đồng đều, gần với mẫu thánh nhân Nho gia hơn nhiều.
Tương ứng với sự khác biệt về nhân cách, hai tín ngưỡng cũng vận hành theo hai logic riêng. Quan Đế được tam giáo Trung Hoa dung hợp thành vị thần đa năng phục vụ một cộng đồng thương nhân di dân, có tính phổ quát xuyên quốc gia: bất cứ nơi nào có người Hoa, ở đó dựng miếu Quan Đế. Đức Thánh Trần hòa vào hệ thống tín ngưỡng bản địa Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng Tứ phủ và đạo Mẫu, hình thành cụm "Trần Triều" với chức năng đặc thù khác hẳn: trừ tà, chữa bệnh, và hộ quốc khi nước nhà lâm nguy.
Ở phía Trung Hoa, Nhạc Phi có lẽ là sự so sánh trực tiếp nhất với Quan Vũ: võ tướng trung nghĩa, bị hãm hại oan ức bởi gian thần Tần Cối, chết bi tráng, được phong vương và thần thánh hóa. Tuy nhiên Nhạc Phi không đạt đến tầm tín ngưỡng của Quan Vũ, một phần vì các tác phẩm văn học về ông không có sức lan tỏa bằng Tam Quốc diễn nghĩa, một phần vì hình tượng Nhạc Phi quá gắn với cuộc kháng chiến chống Kim cụ thể, khó vượt thoát khỏi khung cảnh lịch sử Tống- Kim để trở thành biểu tượng đạo đức trừu tượng.
Nhìn lại toàn cảnh, Quan Vũ là một nhân vật có hồ sơ đạo đức bất toàn theo chuẩn ngũ thường: cực mạnh ở nghĩa và tín, đáng kính ở lễ, hạn chế ở nhân, và khiếm khuyết rõ ở trí. Nghịch lý nằm ở chỗ chính sự bất toàn ấy, đặc biệt khi đi kèm cái chết bi tráng, lại trở thành điều kiện tạo nên sức sống biểu tượng. Trường hợp Quan Vũ là minh chứng cho cách văn hóa Đông Á chuyển hóa nhân vật lịch sử thành biểu tượng phổ quát: không phải qua sự hoàn hảo, mà qua khả năng phản chiếu những khát vọng đạo đức của các cộng đồng theo thời gian cho các mục tiêu và giá trị đạo đức của họ.
Pic: Tranh thangka vẽ Bồ Tát Quan Vũ thời Càn Long.
Những giai đoạn phát triển quan trọng
