https://www.facebook.com/thanhnt224/posts/pfbid0275u7AYrjnuJg1oNAgkHhiVr8EXT7tu31bxLiPaG8Hv36R2ZrHSPBPiBqq8ENf3pfl?__cft__[0]=AZYhJgMkbHtjt_NOh3aRQED0W1p4O8yU1vW18f-6szF2oFDjSTowEef7TAu0DnxdOkpNp8WGp2Jy7iTOmsMfPyqeAEzGq6SXz4WTvlxrtWB2aLCs59saZCjJD-i6IqHESoi_zFrxVleDsuQudhnf3zitzjzklwoHxUCWM8_ZCBrhvzbr_HctYC1oG7g-K2bYYMkfNwqr5NmIsM_G-hFmQzcOLPpniH39Gl1yLMXiXiE8mQ&__tn__=%2CO%2CP-y-R
IRAN: NGƯỜI THỪA KẾ ĐẾ CHẾ NGHÌN NĂM VINH QUANG VÀ HIỆN TẠI BẤT ỔN.
Những ngày đầu tháng 1 năm 2026, trong khi cả thế giới còn đang bàng hoàng trước cảnh quân đội Mỹ bắt giữ tổng thống Venezuela Nicolás Maduro ngay tại thủ đô Caracas, thì ở một góc khác của hành tinh, hàng triệu người Iran đang đổ ra đường phố với những tiếng hô vang dội: "Chết đi tên độc tài", "Khamenei là kẻ sát nhân", "Chúng tôi không muốn Cộng hòa Hồi giáo". Chứng tỏ người biểu tình đòi thay đổi toàn diện chính phủ chứ không chỉ cải cách từng bước.
Đồng rial, đồng tiền của một trong những nền văn minh lâu đời nhất thế giới, vừa chạm đáy lịch sử với 1.45 triệu rial đổi 1 đô la Mỹ. Lạm phát đạt 42.5%. Và trong các bệnh viện ở tỉnh Ilam, lực lượng an ninh xông vào bắt người ngay trên giường bệnh.
Hai quốc gia, hai lục địa, cùng một câu hỏi: Tại sao những chế độ tưởng chừng vững chắc lại có thể sụp đổ trong chớp mắt?
Nhưng nếu chỉ nhìn vào cấm vận, vào chiến tranh, vào những cú sốc bên ngoài, chúng ta sẽ bỏ lỡ một sự thật quan trọng hơn nhiều. Khủng hoảng Iran không phải là tai nạn. Nó là kết quả tất yếu của một kiến trúc hệ thống đã được xây dựng từ 47 năm trước, một kiến trúc mà ngay từ đầu đã chứa trong nó mầm mống của sự sụp đổ.
Để hiểu tại sao, chúng ta cần quay ngược thời gian, không phải 47 năm, mà 2,500 năm.
Từ Cyrus Đại Đế đến Shah cuối cùng: Di sản của một đế chế
Năm 550 trước Công nguyên, một vị vua Ba Tư tên là Cyrus thống nhất các bộ lạc và lập nên đế chế Achaemenid, đế chế lớn nhất mà loài người từng biết tại thời điểm đó. Ông cho khắc lên một trụ đất sét những nguyên tắc mà ngày nay chúng ta gọi là "bản tuyên ngôn nhân quyền đầu tiên trong lịch sử", bao gồm tự do tín ngưỡng, giải phóng nô lệ, tôn trọng các nền văn hóa bị chinh phục. Persepolis, thủ đô cổ đại với những cột đá khổng lồ, đã từng là trung tâm của thế giới văn minh, nơi cung cấp cho chúng ta những câu chuyện ngàn lẻ một đêm đầy hấp dẫn.
Hai nghìn năm sau, đế chế Safavid (1501-1736) đưa Iran trở lại bản đồ quyền lực, nhưng với một bước ngoặt định mệnh khi họ biến Islam Shia thành quốc giáo. Quyết định này tạo ra bản sắc riêng cho Iran, phân biệt họ với thế giới Hồi giáo Sunni của Ả Rập, Thổ Nhĩ Kỳ và đa phần Trung Đông. Nó cũng gieo hạt cho những xung đột kéo dài đến tận hôm nay.
Đến thế kỷ 19, triều đại Qajar để Iran rơi vào tay các đế quốc phương Tây. Năm 1907, Anh và Nga ký một hiệp ước chia Iran thành các vùng ảnh hưởng như thể đó là một mảnh đất vô chủ. Người Iran chứng kiến đất đai cha ông bị cắt xẻ mà không ai hỏi ý kiến họ.
Năm 1925, một sĩ quan quân đội tên Reza Khan làm đảo chính, tự xưng Shah (vua), lập nên triều đại Pahlavi. Ông mơ về một Iran hiện đại, một "Nhật Bản của Trung Đông". Ông xây đường sắt, mở trường học, bắt buộc mọi người mặc theo phong cách phương Tây. Nhưng hiện đại hóa của ông đến bằng roi vọt khi cảnh sát giật khăn trùm đầu khỏi phụ nữ ngay trên phố, dân du mục bị cưỡng bức định cư, ai bất tuân thì bị tống vào tù.
Năm 1941, khi Reza Shah tỏ ra thân thiện với Đức Quốc xã, Anh và Liên Xô xâm lược Iran và buộc ông thoái vị, đưa con trai ông, Mohammad Reza Pahlavi, lên ngôi. Vị vua trẻ này sẽ trị vì 38 năm tiếp theo, và câu chuyện của ông là chìa khóa để hiểu mọi thứ xảy ra sau đó.
Năm 1953: Vết thương không bao giờ lành
Năm 1951, một người đàn ông gầy gò, hay mặc pijama trong các buổi họp quốc hội, được bầu làm Thủ tướng Iran. Tên ông là Mohammad Mossadegh. Ông có một giấc mơ đơn giản: Iran phải kiểm soát dầu mỏ của chính mình.
Vào thời điểm đó, Công ty Dầu mỏ Anh-Iran (tiền thân của BP ngày nay) đang hút dầu từ lòng đất Iran và chỉ trả cho chính phủ một phần nhỏ lợi nhuận. Mossadegh quốc hữu hóa ngành dầu mỏ và yêu cầu kiểm toán sổ sách. Quốc hội bỏ phiếu trục xuất đại diện nước ngoài.
Nước Anh phẫn nộ nhưng không đủ sức can thiệp một mình. Họ nhờ đến CIA.
Ngày 19 tháng 8 năm 1953, Kermit Roosevelt, cháu nội của Tổng thống Theodore Roosevelt, điều phối một cuộc đảo chính mang mật danh "Chiến dịch Ajax". Tiền được rải để mua chuộc tướng lĩnh, báo chí được thuê để bôi nhọ và cáo buộc Mossadegh là cộng sản, đám đông được thuê để biểu tình giả. Khoảng 300 người chết trong các cuộc đụng độ trên đường phố Tehran. Mossadegh bị lật đổ, bị xử 3 năm tù rồi quản thúc tại gia cho đến khi qua đời.
Shah được đưa trở lại ngai vàng. Đổi lại, ông ký hợp đồng chuyển 40% dầu mỏ Iran cho các công ty Mỹ.
Năm 2013, 60 năm sau sự kiện, CIA chính thức thừa nhận đây là một cuộc đảo chính "phản dân chủ".
Tại sao mình kể lại câu chuyện này? Bởi vì không thể hiểu Iran ngày nay mà không hiểu vết thương năm 1953. Người Mỹ có thể đã quên, nhưng người Iran thì không. Đối với họ, đó là bằng chứng không thể chối cãi rằng phương Tây sẵn sàng lật đổ một chính phủ dân chủ chỉ vì dầu mỏ. Và khi Cách mạng Hồi giáo nổ ra năm 1979, đó là một phần động lực: họ không muốn điều đó xảy ra lần nữa.
Những bức ảnh biết nói dối
Bạn có thể đã thấy những bức ảnh Iran những năm 1970: phụ nữ mặc váy ngắn, sinh viên nam nữ ngồi cùng lớp, hộp đêm sáng đèn ở Tehran, những con đường rộng thênh thang với xe hơi Mỹ. Nhìn vào những hình ảnh đó, người ta dễ nghĩ rằng Iran đang trên đường trở thành một quốc gia hiện đại, tự do, phồn vinh.
Và người ta sẽ sai nếu nghĩ đó là toàn bộ bức tranh về Iran, thực ra nó chỉ cho thấy một góc nhỏ của đất nước này.
Những bức ảnh đó chỉ cho thấy Tehran, chỉ cho thấy tầng lớp thượng lưu, chỉ cho thấy những gì Shah muốn thế giới nhìn thấy. Chúng không cho thấy SAVAK, cơ quan mật vụ khét tiếng do CIA và Mossad huấn luyện, nơi tra tấn hàng nghìn tù nhân chính trị, thậm chí đe dọa tra tấn con cái trước mặt cha mẹ. Chúng không cho thấy nông thôn, nơi 90% dân số sống, với chỉ 7.5% hộ gia đình có nước máy và 12.2% có điện. Chúng không cho thấy bazaar Tehran, nơi các tiểu thương và giới tăng lữ âm ỉ tức giận trước sự Tây hóa cưỡng bức.
Shah xây dựng một đất nước hai tầng: tầng trên cho giới tinh hoa nói tiếng Pháp, uống rượu vang, và tin rằng Iran đang tiến bộ; tầng dưới cho đại đa số còn lại, những người cảm thấy bị bỏ rơi, bị xúc phạm, và bị đàn áp.
Trong khoa học phức hợp, người ta gọi đây là sự tích lũy căng thẳng ( driving tension ) trong hệ thống. Giống như một ly nước đang nghiêng dần, mỗi giọt thêm vào có vẻ vô hại, nhưng tổng thể đang tiến đến điểm mà chỉ cần một rung động nhỏ là đổ ào xuống. Khoảng cách giữa hai tầng xã hội Iran chính là căng thẳng đang tích lũy. Và mọi căng thẳng, nếu không được giải tỏa, cuối cùng sẽ tìm đường bùng nổ.
1979: Khi căng thẳng vượt ngưỡng
Năm 1978, mọi thứ đồng thời đổ vỡ. Lạm phát tăng vọt do Shah chi tiêu quá tay cho quân sự, tăng ngân sách quốc phòng 800% chỉ trong vài năm. Công nhân đình công. Sinh viên biểu tình. Tiểu thương đóng cửa hàng. Và từ Paris, một giáo sĩ già tên Khomeini gửi về Iran những cuốn băng cassette kêu gọi lật đổ chế độ.
Điều đáng chú ý là Khomeini không đơn độc. Ông được ủng hộ bởi một liên minh kỳ lạ gồm tăng lữ Hồi giáo, trí thức cánh tả, dân tộc chủ nghĩa, thậm chí cả những người cộng sản. Họ ghét Shah vì những lý do khác nhau, nhưng họ cùng ghét.
Tháng 1 năm 1979, Shah bỏ chạy. Tháng 2, Khomeini trở về trong sự chào đón của hàng triệu người. Tháng 4, một cuộc trưng cầu dân ý với câu hỏi đơn giản "Cộng hòa Hồi giáo hay không?" nhận được 98% phiếu thuận, dù không có lựa chọn nào khác.
Và rồi điều xảy ra tiếp theo mới là điều định hình Iran mãi mãi.
Khomeini không chỉ lật đổ Shah. Ông lật đổ tất cả những ai từng ủng hộ mình nhưng không theo đường lối Hồi giáo thuần túy. Trong vòng 4 năm, từ 25,000 đến 40,000 người bị bắt, 8,000-9,500 người bị xử tử. Trí thức cánh tả, dân tộc chủ nghĩa, các giáo sĩ ôn hòa, tất cả đều bị thanh trừng.
Nhưng điều gì đã cho Khomeini cái cớ hoàn hảo để loại bỏ đối thủ? Câu trả lời nằm ở hai sự kiện chấn động: khủng hoảng con tin và cuộc chiến với Iraq.
Khủng hoảng con tin: 444 ngày thay đổi tất cả
Tháng 10 năm 1979, Tổng thống Mỹ Jimmy Carter cho phép Shah nhập cảnh để điều trị ung thư. Với người Iran, đây là sự xúc phạm không thể chấp nhận. Họ còn nhớ rõ năm 1953, khi CIA dùng đại sứ quán làm căn cứ để lật đổ Mossadegh. Họ sợ lịch sử lặp lại.
Ngày 4 tháng 11 năm 1979, khoảng 300-500 sinh viên theo đường lối Khomeini trèo tường xông vào đại sứ quán Mỹ ở Tehran và bắt giữ 66 nhà ngoại giao làm con tin. Ban đầu, họ chỉ định chiếm đóng vài ngày như một hành động biểu tượng, yêu cầu Mỹ dẫn độ Shah về Iran để xét xử.
Nhưng Khomeini nhìn thấy cơ hội. Ông ủng hộ sinh viên và biến cuộc chiếm đóng thành cuộc đối đầu quốc gia với "Quỷ Satan vĩ đại" (Great Satan), tên ông đặt cho nước Mỹ. Thủ tướng ôn hòa Bazargan, người muốn thả con tin, buộc phải từ chức. Những ai kêu gọi giải quyết hòa bình đều bị gán mác "thân Mỹ" và bị loại bỏ.
Con tin bị bịt mắt diễu phố trước đám đông la ó. Họ không được phép nói chuyện, đọc sách, thay quần áo. Họ sống trong nỗi sợ hãi triền miên, không biết mình sẽ bị giết hay được thả.
Tổng thống Carter thử mọi cách. Ông đóng băng 8 tỷ đô la tài sản Iran ở Mỹ, cấm vận dầu mỏ, cắt đứt quan hệ ngoại giao. Tháng 4 năm 1980, ông phê duyệt Chiến dịch Eagle Claw, một cuộc giải cứu bí mật. Nhưng sa mạc Iran đã trở thành nấm mồ: ba trực thăng hỏng máy giữa đường, một trực thăng va vào máy bay vận tải khi cất cánh, 8 lính Mỹ thiệt mạng. Xác họ bị Iran phô bày trước báo chí quốc tế.
Thất bại này chôn vùi sự nghiệp chính trị của Carter. Ông thua Ronald Reagan trong cuộc bầu cử tháng 11 năm 1980. Và như thể để sỉ nhục thêm, Iran chỉ thả con tin đúng vào ngày Reagan tuyên thệ nhậm chức, sau 444 ngày giam giữ, sau khi Mỹ đồng ý trả lại tài sản bị đóng băng.
Hậu quả của khủng hoảng con tin vượt xa 444 ngày đó. Nó thiết lập mối thù Mỹ-Iran kéo dài gần nửa thế kỷ. Nó cho phép Khomeini thanh trừng mọi đối thủ dưới danh nghĩa "chống đế quốc". Và nó khiến phương Tây coi Iran là quốc gia "man rợ, phi lý, không thể tin tưởng", một cái nhìn làm phức tạp hóa mọi nỗ lực ngoại giao sau này.
Nhưng điều tồi tệ hơn còn đang chờ phía trước.
Chiến tranh Iran-Iraq: Tám năm địa ngục
Tháng 9 năm 1980, khi Iran còn đang chìm trong hỗn loạn hậu cách mạng, Saddam Hussein của Iraq nhìn thấy cơ hội. Quân đội Iran từng hùng mạnh nay tan rã sau các cuộc thanh trừng, nhiều sĩ quan bị xử tử hoặc bỏ trốn. Khomeini liên tục kêu gọi người Shia ở Iraq (chiếm đa số dân số) nổi dậy lật đổ chế độ Sunni của Saddam. Và hai nước vẫn còn tranh chấp lãnh thổ về con sông Shatt al-Arab, tuyến đường thủy quan trọng ở biên giới.
Ngày 22 tháng 9 năm 1980, Iraq ném bom 10 sân bay Iran và tràn quân qua biên giới, nhắm vào tỉnh Khuzestan giàu dầu mỏ. Saddam tin rằng chế độ Khomeini sẽ sụp đổ trong vài tuần.
Ông đã sai.
Thay vì tan rã, người Iran đoàn kết lại dưới ngọn cờ chống xâm lược. Những thanh niên trẻ xung phong ra trận, nhiều người chỉ mới 14-15 tuổi, đeo chìa khóa nhựa quanh cổ với lời hứa rằng đó là chìa khóa vào thiên đường. Họ lao vào bãi mìn để mở đường cho quân chính quy. Các chiến thuật "biển người" này gây kinh hoàng cho quân Iraq nhưng cũng cướp đi mạng sống của hàng trăm nghìn người Iran.
Đến năm 1982, Iran đã đẩy lùi quân Iraq và giành lại toàn bộ lãnh thổ bị chiếm. Saddam đề nghị đình chiến. Nhưng Khomeini từ chối. Ông muốn tiến quân vào Iraq, lật đổ Saddam, và "giải phóng" các thánh địa Shia ở Najaf và Karbala.
Cuộc chiến kéo dài thêm 6 năm nữa, biến thành cuộc chiến tranh hào giống Thế chiến I với dây thép gai, đạn pháo, và xác người chồng chất. Iraq bắt đầu dùng vũ khí hóa học từ năm 1984, bao gồm khí mù tạt và chất độc thần kinh, được phương Tây cung cấp hoặc làm ngơ. Năm 1988, Iraq thả bom hóa học xuống thị trấn người Kurd Halabja, giết chết 5,000 dân thường trong một ngày.
Hai bên cũng tiến hành "Chiến tranh các thành phố" từ 1985-1988, bắn tên lửa vào dân thường. Hàng triệu người Tehran chạy nạn khi tên lửa Scud của Iraq rơi xuống. Baghdad cũng hứng chịu tên lửa trả đũa của Iran.
Tháng 7 năm 1988, sau 8 năm chiến tranh, Khomeini chấp nhận nghị quyết ngừng bắn 598 của Liên Hợp Quốc. Ông gọi đây là việc "uống cốc thuốc độc". Không bên nào thắng. Biên giới trở lại đúng vị trí năm 1980. Nhưng cái giá thì khủng khiếp: ước tính từ 500,000 đến 1 triệu người chết, hàng triệu người bị thương, nền kinh tế hai nước bị tàn phá.
Cuộc chiến để lại những di sản độc hại. Iraq, kiệt quệ và mang món nợ 80 tỷ đô la, sẽ xâm lược Kuwait hai năm sau để trốn nợ, dẫn đến Chiến tranh Vùng Vịnh. Iran, dù "thắng" theo nghĩa tồn tại, bị cô lập hoàn toàn và chìm trong tư duy chiến tranh. Vệ binh Cách mạng (IRGC) lớn mạnh thành lực lượng chính trị hùng mạnh. Và thế hệ lãnh đạo Iran hiện tại, bao gồm Lãnh tụ Tối cao Khamenei, đều được tôi luyện trong lửa đạn của cuộc chiến đó.
Cách mạng 1979: Những gì nó mang lại và những gì nó tước đoạt
Sẽ không công bằng nếu nói Cách mạng Hồi giáo chỉ toàn tiêu cực. Nhìn vào số liệu, một số thay đổi là đáng kể.
Trước cách mạng, chỉ 7.5% hộ nông thôn có nước máy. Ngày nay, con số đó là 100%. Điện, trường học, bệnh viện đã đến những vùng xa xôi nhất. Tỷ lệ nghèo đói giảm từ trên 20% xuống dưới 10% vào năm 2014. Tầng lớp trung lưu tăng từ 15% lên 32% dân số. Chỉ số Phát triển Con người (HDI) của Iran năm 2018 xếp thứ 60/189 quốc gia, cao hơn cả Thổ Nhĩ Kỳ.
Chế độ mới thực sự đã chuyển nguồn lực từ thành thị sang nông thôn, từ giới tinh hoa sang người nghèo. Đây là điều Shah chưa bao giờ làm được, hoặc chưa bao giờ muốn làm.
Nhưng có một cái giá.
Năm 1979, tỷ giá là 70 rial đổi 1 đô la. Năm 2026, con số đó là 1.45 triệu rial. Đồng tiền mất giá 20,000 lần trong bốn thập kỷ.
Năm 1980, GDP bình quân đầu người của Iran cao hơn Hàn Quốc. Năm 2018, Hàn Quốc cao gấp 6.7 lần Iran.
Thất nghiệp trong thanh niên có bằng đại học, vốn không tồn tại dưới thời Shah, đã tăng lên 34.6% đối với nam và 45.7% đối với nữ.
Phụ nữ bị buộc phải trùm khăn hijab, bị hạn chế trong công việc và di chuyển. Năm 2022, một phụ nữ trẻ tên Mahsa Amini chết trong tay cảnh sát đạo đức vì tội để lộ tóc, châm ngòi cho cuộc biểu tình lớn nhất kể từ 1979.
Và có lẽ quan trọng nhất: quyền lực thực sự không nằm trong tay những người dân đã bầu chọn. Nó nằm trong tay Lãnh tụ Tối cao, Hội đồng Giám hộ (có quyền phủ quyết mọi ứng viên), và Vệ binh Cách mạng (IRGC), một lực lượng quân sự-kinh tế nằm ngoài mọi kiểm soát dân sự.
Con bạch tuộc: Khi quân đội biến thành tập đoàn kinh tế
Nếu muốn hiểu tại sao kinh tế Iran không thể cải cách, bạn cần hiểu IRGC.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo được thành lập năm 1979 để bảo vệ chế độ mới. Sau chiến tranh Iran-Iraq, họ được giao nhiệm vụ tái thiết đất nước thông qua Tổng công ty Xây dựng Khatam al-Anbiya. Và từ đó, họ không bao giờ dừng lại.
Ngày nay, IRGC kiểm soát ước tính hơn 50% nền kinh tế Iran. Họ xây đường, xây cầu, xây đập. Họ vận hành công ty viễn thông, phòng khám phẫu thuật mắt, nhà máy ô tô. Họ khai thác dầu và khí đốt. Và họ độc quyền buôn lậu qua biên giới, thu lợi nhuận 200-300%.
Song song với IRGC là các bonyad, những "quỹ từ thiện" khổng lồ được miễn thuế, không phải kiểm toán, chỉ báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ Tối cao. Riêng Bonyad Mostazafan (Quỹ của những người bị áp bức) kiểm soát từ nông trại đậu nành đến khách sạn, từ nhà máy nước ngọt đến các tuyến vận chuyển, chiếm hơn 20% GDP.
Dưới thời Tổng thống Ahmadinejad (2005-2013), chính phủ bán hơn 120 tỷ đô la tài sản công với danh nghĩa "tư nhân hóa".Nhưng hơn 80% số đó rơi vào tay IRGC và các bonyad thông qua các cuộc đấu thầu một ngày, một người tham gia.
Kết quả là một nền kinh tế kỳ lạ: không phải thị trường tự do, không phải nhà nước kế hoạch hóa, mà là một thứ lai ghép mà người Iran gọi là "khosulati", ghép từ "tư nhân" và "nhà nước". Các công ty tư nhân thực sự phải cạnh tranh với những tập đoàn được trợ cấp, được miễn thuế, được giao hợp đồng không qua đấu thầu.
Bạn không thể làm ăn lớn ở Iran mà không có quan hệ với IRGC. Và đó là vấn đề.
Nghịch lý chết người: Vòng phản hồi tự củng cố
Đây là điều mà nhiều người không nhận ra: IRGC không muốn cấm vận được dỡ bỏ.
Trong tư duy hệ thống, có một khái niệm gọi là "vòng phản hồi tăng cường" (reinforcing feedback loop). Đây là hiện tượng khi đầu ra của hệ thống quay lại làm đầu vào, khiến hệ thống tự khuếch đại theo một hướng nhất định. Giống như câu nói "càng giàu càng dễ giàu thêm", hay hiện tượng tuyết lở khi tuyết rơi kéo thêm tuyết, càng lớn càng nhanh.
IRGC đang vận hành trong một vòng phản hồi như vậy, nhưng theo hướng ngược lại với lợi ích quốc gia.
Khi các công ty nước ngoài rút khỏi Iran sau các lệnh trừng phạt, ai hưởng lợi? IRGC. Họ có mạng lưới buôn lậu, có khả năng tiếp cận ngoại tệ, có quan hệ với các tổ chức vũ trang khắp khu vực. Trong khi doanh nghiệp tư nhân chết dần, IRGC lớn mạnh.
Nếu cấm vận được dỡ bỏ, nếu Iran mở cửa cho đầu tư nước ngoài, nếu cạnh tranh trở lại, IRGC sẽ mất độc quyền. Các công ty quốc tế hiệu quả hơn sẽ đánh bại các tập đoàn của họ. Thị trường tự do sẽ phá vỡ mạng lưới bảo kê mà họ đã xây dựng suốt ba thập kỷ.
Vòng lặp này vận hành như sau:
Chế độ cần đối đầu với phương Tây để biện minh cho sự tồn tại của mình. Đối đầu dẫn đến cấm vận. Cấm vận củng cố quyền lực của IRGC vì họ độc quyền buôn lậu. IRGC mạnh lên thì không muốn cải cách. Không cải cách thì phải tiếp tục đối đầu để duy trì "kẻ thù bên ngoài" làm lý do.
Đây là điều mà nhà tư duy hệ thống Donella Meadows gọi là "bẫy hệ thống" trong cuốn sách kinh điển "Thinking in Systems". Hệ thống tự khóa chính nó vào một quỹ đạo, và mỗi nỗ lực thoát ra đều bị kéo ngược lại. Muốn thoát, phải thay đổi chính cấu trúc của vòng lặp, không chỉ đẩy ngược một yếu tố.
Nhưng ai sẽ thay đổi cấu trúc khi những người hưởng lợi từ nó đang nắm quyền lực?
2025-2026: Khi mọi thứ đồng thời sụp đổ
Nếu bạn theo dõi tin tức, bạn sẽ biết rằng Iran đang trải qua một trong những giai đoạn đen tối nhất lịch sử.
Tháng 6 năm 2025, Israel và Mỹ tấn công Iran trong 12 ngày, phá hủy các cơ sở hạt nhân và sản xuất tên lửa. Tháng 12, đồng minh thân cận nhất của Iran, chế độ Assad ở Syria, sụp đổ. Hezbollah ở Lebanon, lực lượng mà Iran đã nuôi dưỡng suốt bốn thập kỷ với hàng tỷ đô la, bị Israel đánh tan. Hamas ở Gaza bị tiêu diệt gần như hoàn toàn.
"Trục Kháng chiến" mà Iran xây dựng với hàng chục tỷ đô la, tan rã trong chưa đầy một năm.
Và rồi, cuối tháng 12 năm 2025, đồng rial chạm đáy. Lạm phát vượt 42%. Giá dầu ăn tăng gấp đôi trong một tuần. Các tiểu thương ở Grand Bazaar, chính những người từng ủng hộ Cách mạng 1979, đóng cửa hàng và đổ ra đường.
Biểu tình lan ra hơn 280 địa điểm ở 27 trong số 31 tỉnh. Ít nhất 36 người thiệt mạng, hơn 2,000 người bị bắt. Lực lượng an ninh xông vào bệnh viện ở Ilam để bắt người biểu tình bị thương. Chính phủ cắt Internet toàn quốc.
Và lần đầu tiên kể từ 1979, người dân không chỉ hô "Chết đi kẻ độc tài" mà còn hô "Năm nay là năm hy sinh, Seyed Ali (Khamenei) sẽ bị lật đổ". Một số còn hô tên Reza Pahlavi, con trai của vị Shah cuối cùng, người đang lưu vong ở phương Tây.
Venezuela: Một tấm gương báo trước
Vào thời điểm Iran đang rung chuyển, một sự kiện khác xảy ra ở bên kia bán cầu khiến Tehran phải lo lắng.
Ngày 3 tháng 1 năm 2026, quân đội Mỹ tấn công Venezuela, bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro ngay tại dinh thự và đưa về New York để xét xử tội khủng bố ma túy. Một tổng thống đang tại chức, bị bắt như một tên tội phạm.
Câu chuyện Maduro bắt đầu từ cuộc bầu cử tháng 7 năm 2024. Ông tuyên bố thắng cử nhưng không công bố kết quả chi tiết. Phe đối lập, dẫn đầu bởi Edmundo González và María Corina Machado (người đoạt giải Nobel Hòa bình 2025), công bố các biên bản kiểm phiếu cho thấy González thắng với tỷ lệ 2:1. Các quan sát viên quốc tế, bao gồm Trung tâm Carter và Liên Hợp Quốc, xác nhận biên bản của phe đối lập là hợp lệ.
Maduro đáp trả bằng cách phát lệnh bắt González, buộc ông phải chạy trốn sang Tây Ban Nha. Machado cũng phải lẩn trốn, chỉ xuất hiện công khai một lần vào tháng 12/2025 tại Oslo để nhận giải Nobel.
Rồi Trump trở lại Nhà Trắng. Ngay trong tuần đầu tiên của năm 2026, máy bay Mỹ ném bom các mục tiêu ở Venezuela, lực lượng đặc biệt đột nhập dinh thự của Maduro, và ông bị đưa lên tàu sân bay rồi áp giải về New York. Vợ ông, Cilia Flores, bị bắt cùng.
Iran và Venezuela có nhiều điểm chung đáng ngạc nhiên. Cả hai đều có trữ lượng dầu mỏ khổng lồ nhưng nền kinh tế sụp đổ. Cả hai đều bị cấm vận nặng nề bởi Mỹ. Cả hai đều có chế độ tự xưng "chống đế quốc" nhưng đàn áp dân chủ trong nước. Cả hai đều có bầu cử gian lận và đối lập bị truy bức. Và Maduro từng là đồng minh thân cận của Tehran.
Nhưng có một khác biệt then chốt: Venezuela không có lực lượng quân sự đủ mạnh để ngăn cản Mỹ. Iran thì có, ít nhất cho đến trước cuộc chiến tháng 6/2025.
Khi tin Maduro bị bắt lan đi, Lãnh tụ Tối cao Khamenei hẳn đã nhìn vào gương và tự hỏi: liệu mình có là người tiếp theo?
Theo các nguồn tin tình báo được The Times dẫn lại, Khamenei đã chuẩn bị sẵn một kế hoạch tẩu thoát đến Moscow cho mình và khoảng 20 người thân cận nhất, bao gồm cả con trai Mojtaba, người được đồn đoán sẽ kế vị.
Đây là tín hiệu của một hệ thống đã mất niềm tin vào chính nó.
Nhìn qua lăng kính hệ thống: Tại sao Iran rơi vào vòng xoáy không lối thoát
Nếu chỉ nhìn vào những nguyên nhân trực tiếp và đổ lỗi cho cấm vận, cho chiến tranh, cho Trump, cho Israel, chúng ta sẽ bỏ lỡ bức tranh lớn hơn. Khủng hoảng Iran không phải là kết quả của một nguyên nhân đơn lẻ. Nó là kết quả của một cấu hình hệ thống, nơi nhiều yếu tố tương tác và khuếch đại lẫn nhau.
Trong khoa học phức hợp, có một khái niệm quan trọng gọi là "emergence" (trồi sinh). Đây là hiện tượng khi tính chất mới xuất hiện ở cấp độ toàn hệ thống mà không thể quy giảm về các thành phần riêng lẻ. Giống như đàn kiến có thể xây tổ phức tạp mà không con nào có bản vẽ, hay kẹt xe là emergence vì không ai muốn kẹt nhưng tập thể tạo ra kẹt.
Khủng hoảng Iran là một emergence. Không ai thiết kế hay điều khiển nó. Nó trồi sinh từ sự tương tác của hàng triệu tác nhân (người dân, quan chức, doanh nghiệp, các quốc gia) theo những quy tắc đơn giản (tự bảo vệ, tối đa hóa lợi ích, duy trì quyền lực). Kết quả là một thứ mà không tác nhân nào đơn lẻ có thể tạo ra hay dự đoán.
Hãy xem xét các vòng phản hồi đang hoạt động:
Vòng 1: Thể chế biến dạng tự củng cố
IRGC kiểm soát kinh tế khiến không có cạnh tranh. Không có cạnh tranh khiến không có đổi mới. Không có đổi mới khiến kinh tế trì trệ. Kinh tế trì trệ khiến chế độ cần "kẻ thù bên ngoài" để đổ lỗi. Đối đầu bên ngoài dẫn đến cấm vận. Cấm vận củng cố IRGC vì họ độc quyền buôn lậu. IRGC mạnh hơn, kiểm soát nhiều hơn.
Vòng 2: Ý nghĩa chính trị bị khóa cứng
Chế độ xây dựng tính chính danh trên "kháng chiến chống đế quốc". Điều này đòi hỏi phải có đế quốc để kháng chiến. Nếu hòa giải với phương Tây, lý do tồn tại của chế độ sẽ biến mất. Vì vậy chế độ không thể hòa giải. Không hòa giải dẫn đến tiếp tục đối đầu. Tiếp tục đối đầu củng cố narrative "kháng chiến".
Vòng 3: Đàn áp tạo thêm bất mãn
Người dân bất mãn vì kinh tế khó khăn. Chế độ đàn áp biểu tình. Đàn áp tạo thêm bất mãn. Bất mãn tăng khiến chế độ đàn áp nhiều hơn. Đàn áp nhiều hơn làm hao tổn nguồn lực và mất tính chính danh. Mất tính chính danh tạo thêm bất mãn.
Khi nhiều vòng phản hồi tăng cường cùng hoạt động, hệ thống tích lũy căng thẳng theo thời gian. Nhà vật lý Per Bak gọi đây là "trạng thái tới hạn tự tổ chức" (self-organized criticality). Giống như đống cát mà bạn đổ thêm từng hạt, đống cát tự điều chỉnh đến trạng thái mà chỉ cần thêm một hạt nữa là gây lở. Bạn không biết hạt nào sẽ gây lở, nhưng bạn biết lở là không thể tránh khỏi.
Iran đang ở trạng thái tới hạn đó.
Cấm vận hay thể chế: Ai là thủ phạm chính?
Đây là câu hỏi mà nhiều người muốn được trả lời: Khủng hoảng Iran là do cấm vận hay do thể chế?
Câu trả lời của tư duy hệ thống là: câu hỏi này bị đặt sai.
Hãy tưởng tượng một người hút thuốc 40 năm rồi mắc ung thư phổi. Một ngày, anh ta bị tai nạn xe và phổi yếu khiến anh ta không qua khỏi. Bạn sẽ nói anh ta chết vì tai nạn xe hay vì hút thuốc?
Cấm vận là tai nạn xe. Nó là yếu tố kích hoạt, là giọt nước làm tràn ly. Nhưng thể chế biến dạng mới là bệnh phổi, là điều kiện nền khiến hệ thống không thể chịu đựng được cú sốc.
Nếu Iran có một nền kinh tế cạnh tranh, một khu vực tư nhân mạnh, một thể chế pháp quyền, cấm vận sẽ gây khó khăn nhưng không gây sụp đổ. Việt Nam bị cấm vận 20 năm sau 1975 nhưng vẫn tồn tại và sau đó tăng trưởng mạnh mẽ sau Đổi Mới. Cuba bị cấm vận 60 năm nhưng chế độ vẫn đứng vững.
Ngược lại, nếu Iran không bị cấm vận nhưng giữ nguyên thể chế IRGC-bonyad, nền kinh tế sẽ vẫn bị thao túng, bất bình đẳng sẽ vẫn cao, người trẻ sẽ vẫn thất nghiệp. Chỉ là quá trình sụp đổ sẽ chậm hơn.
Điều thực sự xảy ra là sự cộng hưởng: thể chế biến dạng làm cho cấm vận tàn khốc hơn, và cấm vận củng cố những kẻ hưởng lợi từ thể chế biến dạng. Hai yếu tố này không đối lập nhau. Chúng nuôi dưỡng lẫn nhau trong một vòng xoáy đi xuống.
Có lối thoát nào không?
Trong khoa học phức hợp, có một khái niệm gọi là "điểm tới hạn" hay "tipping point". Đây là ngưỡng mà khi vượt qua, hệ thống chuyển đổi sang trạng thái khác không thể đảo ngược. Giống như ly nước nghiêng dần đến một góc nhất định thì đổ ào, không nghiêng từ từ nữa. Hay băng tan, đến nhiệt độ nhất định thì tan hết, không phải tan dần đều.
Iran đang cho thấy những dấu hiệu của một hệ thống gần ngưỡng tới hạn.
Dấu hiệu thứ nhất là "phục hồi chậm" (critical slowing down). Đây là hiện tượng được các nhà nghiên cứu như Marten Scheffer mô tả trong nghiên cứu về hệ sinh thái: khi hệ thống gần điểm tới hạn, nó mất nhiều thời gian hơn để phục hồi từ các nhiễu động. Sau mỗi cuộc biểu tình, chế độ Iran mất nhiều thời gian hơn để ổn định lại tình hình. Năm 2009, phong trào Xanh bị dập tắt trong vài tuần. Năm 2019, biểu tình xăng dầu kéo dài hơn. Năm 2022, phong trào Mahsa Amini kéo dài nhiều tháng. Và bây giờ, năm 2025-2026, biểu tình lan rộng đến mức chính phủ phải cắt Internet toàn quốc.
Dấu hiệu thứ hai là "dao động tăng" (increased variance). Hệ thống không còn ổn định mà liên tục nhấp nháy giữa các trạng thái. Tổng thống Pezeshkian, người được bầu năm 2024 với lời hứa cải cách, nay đang phải cân nhắc liệu có nên công khai chỉ trích Lãnh tụ Tối cao hay không. Đó là điều không tưởng chỉ vài năm trước.
Dấu hiệu thứ ba là "độ dài tương quan tăng" (increased correlation length). Các phần xa nhau của hệ thống bắt đầu đồng bộ hóa. Biểu tình không còn là hiện tượng cục bộ ở một thành phố hay một nhóm dân tộc. Nó lan ra tất cả 31 tỉnh, bao gồm cả những vùng nông thôn từng ủng hộ chế độ.
Tất cả những dấu hiệu này cho thấy hệ thống đang tiến đến một ngưỡng. Nhưng vượt qua ngưỡng không có nghĩa là mọi thứ sẽ tốt hơn. Nó chỉ có nghĩa là mọi thứ sẽ khác.
Có ba kịch bản khả dĩ.
Kịch bản thứ nhất: Chế độ đàn áp thành công. IRGC và Basij giết đủ người, bắt đủ người, cắt Internet đủ lâu để phong trào tan rã. Nhưng ngay cả khi điều này xảy ra, các vấn đề cấu trúc vẫn còn đó. Kinh tế vẫn sụp đổ. Và làn sóng tiếp theo sẽ đến, có thể mạnh hơn.
Kịch bản thứ hai: Chế độ sụp đổ trong hỗn loạn.Không có lãnh đạo đối lập rõ ràng, không có kế hoạch chuyển tiếp, Iran rơi vào nội chiến hoặc bị can thiệp quân sự từ bên ngoài. Đây là kịch bản tồi tệ nhất, và Trump đã công khai đe dọa nó khi nói Mỹ sẽ "đến cứu" người biểu tình nếu họ bị tấn công.
Kịch bản thứ ba: Chuyển đổi có kiểm soát. Một phe cải cách trong chính quyền nắm quyền, đàm phán với đối lập và phương Tây, từng bước dân chủ hóa và mở cửa kinh tế. Đây là kịch bản tốt nhất, nhưng nó đòi hỏi những người trong chế độ phải hy sinh quyền lực của mình, điều mà lịch sử cho thấy hiếm khi xảy ra tự nguyện.
Bài học cho người quan sát
Câu chuyện Iran không chỉ là câu chuyện của Iran.
Nó là câu chuyện về điều gì xảy ra khi một hệ thống bị thiết kế để phục vụ một nhóm quyền lực thay vì phục vụ toàn bộ xã hội. Nó là câu chuyện về điều gì xảy ra khi các vòng phản hồi bị méo mó, khi người nói thật bị trừng phạt và kẻ nói dối được thưởng. Nó là câu chuyện về điều gì xảy ra khi ý nghĩa của một quốc gia bị neo cứng vào một ý thức hệ không thể thay đổi.
Và nó là lời nhắc nhở rằng trong thế giới phức hợp, không có giải pháp đơn giản. "Dỡ cấm vận" sẽ không cứu Iran nếu thể chế không thay đổi. "Lật đổ chế độ" sẽ không mang lại dân chủ nếu không có lực lượng xã hội sẵn sàng xây dựng cái mới. Mọi can thiệp đều có hậu quả ngoài ý muốn, mọi giải pháp đều tạo ra vấn đề mới.
Đây là bản chất của phi tuyến tính trong hệ thống phức hợp. Nguyên nhân nhỏ có thể gây hậu quả lớn, và nỗ lực lớn đôi khi không tạo ra thay đổi gì. Không phải vì hệ thống "bất công", mà vì nó không hoạt động theo logic tuyến tính mà ta quen nghĩ.
Điều duy nhất chúng ta có thể chắc chắn là: Iran năm 2026 sẽ không còn là Iran năm 2024. Câu hỏi là nó sẽ trở thành cái gì.
Khi những người biểu tình ở Tehran hô vang "Năm nay là năm hy sinh", họ đang nói lên một sự thật mà chế độ không muốn nghe: người dân đã sẵn sàng trả giá. Và trong lịch sử, khi đủ nhiều người sẵn sàng trả giá, mọi bức tường đều có thể sụp đổ.
Nhưng đổ vỡ là một chuyện. Xây dựng lại là chuyện khác hoàn toàn.
---
P/S: Bài viết này không có ý ủng hộ can thiệp quân sự vào Iran hay bất kỳ hành động đơn phương nào vi phạm chủ quyền quốc gia. Mục đích là phân tích động lực hệ thống đằng sau khủng hoảng, giúp người đọc hiểu sâu hơn về một tình huống phức tạp mà truyền thông thường đơn giản hóa.
Các bài thuộc series
Mỹ bắt Maduro https://shorturl.at/IrEDH
Cờ vây Trung Quốc https://shorturl.at/rqVV3
Greenland https://shorturl.at/3EK0M
Biểu tình ở Iran https://shorturl.at/Qz8e4
No comments:
Post a Comment